समुद्र कट्टा… मिटता कमलदल

(Thanks to aathavanitli-gani)

पुणे. नळस्टॉपजवळचे समुद्र हॉटेल. शनिवार. वेळ सकाळी ९ च्या आसपास.

पुण्यामध्ये कट्टा संस्कृती तशी जुनी आहे. मोजक्या सुहृदांचे असे संघ सगळीकडे असतात. एखाद्या गावात तालमीजवळ, शाळेसमोरच्या ध्वजस्तंभाजवळ, पारावर असे घोळके जमलेले जसे मी पाहिलेत, तसेच शाळेच्या ग्राउंडवर, एखाद्या बागेतल्या बाकड्यांवर, कॅफे कॉफी डे अगर स्टारबक्सच्या खुर्च्यांवर regularly भरणा‑या शाळांमध्ये मीही कधीकधी हजेरी लावलीय.

कट्टाची संकल्पना माणसाला दुनियदारीची अक्कल येण्याअगोदरच येते. कट्टा हा regularly भेटणा‑या मित्रांचा समूह. रोज संध्याकाळी, आठवड्यातून किंवा महिन्यातून एकदा असे. मित्र सगळेच जिवलग असतात असेही नाही, पण ब‑याचदा तिथे individuals येत नाहीत. सुरवातीचा काही काळ गेला की मग हलवून घट्ट बसवलेल्या जात्याच्या दांड्यासारखा (ही उपमा कोणाची आहे?) तो ग्रुप बांधील होऊन जातो. मग तुमचं आणि एखाद्या मित्राचं फारसं पटत नसूनही दोनदोन वर्षे एकमेकांशी न बोलता तुम्ही कट्ट्यावर एकमेकांना भेटत असता.

कट्ट्यावर आपण जमतो, ते मुख्यतः गप्पा मारायला. सुखदुःखे वाटायला. आता वर्षानुवर्षे दर आठवड्यातून एकदा भेटून सांगण्यासारखी काय सुखदुःखे असणार? पण त्यापलीकडे तरी काय असतं सांगण्यासारखं तुमच्या-माझ्याजवळ? कट्टा जमतो, तुम्ही भेटता, नव्या मित्रांचा गुणाकार तर कधी जुन्यांची वजाबाकी होते. यात तसा अर्थ काही नाही. पण म्हणाल तर खूप आहे.

सगळेच कट्टे चांगले असतात असं कसं म्हणता येईल? म्हणजे पुलंनी रेखाटलेला बेळगावच्या थियटरच्या आवारातला रावसाहेबांचा कट्टा आणि पुण्यातल्या जोशी अभ्यंकर यांच्या मारेक‑यांचा कट्टा सारखेच कसे असतील?

कट्टा काही काळ टिकून राहतो तेव्हा तो जरा चांगला असल्यामुळे टिकत असावा. थिल्लर पोरांच्या कट्ट्याला पुण्यात कट्टा म्हणत नसावेत. चौकातली मंडळं आणि कट्टा हे सारखे नाहीत. एकतर वय वाढेल, तशी थिल्लर मुलंदेखील सुधारतात. (नाही सुधारली तर बहुधा politics मध्ये पुढा‑यांचे कार्यकर्ते बनून जगतात. J) दुसरं म्हणजे एकदा कट्टयाचा जरा नीट जम बसला, की कट्ट्याचं वातावरण बिघडवणा‑यांचं तिथे आजिबात स्वागत होत नाही.

याचा अर्थ कट्टा फक्त तरुणांचा असतो किंवा तिथे केवळ सात्विक वैचारिक देवाणघेवाण होते असा नाही. कट्ट्यावर लोक आपापली मतं मांडायला येत असतात. त्यात समूहाच्या मानसिकतेचे सर्व गुणदोष असतातच. ‘शनिवारी रात्री कात्रजचा ट्रेक’ किंवा ‘माळवाडीच्या पलीकडे कॉर्पोरेशनची जागा आहे तिथे २५ तारखेला झाडं लावायचं ठरलंय. गोपीनाथकाकांनी परमिशन घेतली आहे. त्यांच्या ऑफिसचे काही लोक, ते कॉलेजला होते त्यावेळचे त्यांचे मेसचे मित्र असे सगळेजण आहेत. प्रत्येकी पन्नास रुपये…’ अशा चर्चा जशा होतात तशाच ‘यावेळी आपलं पॅनेल आणू ग्रामपंचायतीवर’ किंवा ‘अरे थिएटरमध्ये गाणी म्हणू पिक्चर चांगला नसला तर’ असे संकल्प ठरतात आणि गाडीवरून उडून गेलेल्या एखाद्या पाखराकडे तितक्याच रुणझुणत्या नजरेने किंवा ‘पाखरू गेलं उडत’ अशा नजरेने पाहणा‑यांना लगेच ‘भौरा बडा नादान है’ चा आहेर देऊन असे काही संकल्प अंमलातही आणले जातात.

तिथे तुमच्या आनंदात सहभागी होणारे मित्र असतात. आणि माझं resume देतो, तुमच्या कंपनीत अकाउंट्स डिपार्ट्मेंटला ओपनिंग असेल तर पोस्ट कर, असं सांगणारेही मित्र असतात. तरुणांच्या कट्ट्यावरचे सगळेच शाळासोबती असतात असे नाही. ते कट्ट्याचं मोठं यश आहे. तिथे मित्रांचे मित्र येऊन तुमचे मित्र बनून जातात. बरं तिथली मैत्रीही तुमच्या ऑफिसमधल्या colleagues बरोबरच्या तुमच्या मैत्रीपेक्षा वेगळी असते. कट्टा खूपच diverse असतो. आणि तरीही तो टिकतो. इतकी sustainable diversity इतर ठिकाणी अभावाने सापडते. CA ची तयारी करणारे अभ्यासू, त्यांना मी direct taxes चा अभ्यास कसा केला होता हे सांगणारे गुरू, JVK, बाफना, दिक्षा यांचे चेले तिथे पान जमावे तसे जमून जातात. तालमीत जाणा‑या दांगटांची आणि काही अगदीच सॉफ्टवेअर असणा‑यांची मैत्री असते असते तिथे. कट्टा जसजसा वयाने वाढतो, तसतशी ही मैत्री बदलत जाते. (एकंदरीतच आपण वयाने वाढतो तसं आपण independent ही होत जातो. मैत्री अत्यंत महत्वाची आहे, पण खूप मित्र नाही सांभाळता येत आपल्याला, याची जाणीव होत जाते.)

समुद्र रेस्टॉरंट मध्ये शेजारचे दोनतीन टेबल रिजर्व केलेला असा एक ग्रुप बघितला नुकताच. पन्नाशीतला सुशिक्षित कट्टा. वयस्कर लोकांचे जे कट्टे असतात तिथे काय चर्चा होतात? काय विषय होतात त्यांचे? आपल्या वयाच्या कट्ट्यावर जसे बरेचसे निरर्थक विषय होतात तसेच त्यांचे विषय असतात का? नाही म्हटलं तरी दोन पिढ्यांमध्ये तसं बरंच अंतर असतं. असायलाच पाहिजे. आणि तरीही आपण सर्व एकच आयुष्य जगत असतो.

समुद्रातल्या कट्ट्याबद्दल बोलत होतो. वेळ शनिवार सकाळ. साधारणपणे १०-१२ जण. दोनतीन couples. (पन्नाशीतल्या काका काकूंना couple म्हणायला कसंतरीच वाटतं.) एका काकूंच्या डोक्याला रुमालाचा स्कार्फ. एक काका अर्धे टक्कल असलेले. दुसरे स्लिम आणि अर्धवट पांढरी दाढी असलेले. दुस‑या एक काकू गव्हाळ ते गोमट्या; भु‑या डोळ्यांच्या. त्या ज्या energy ने बोलताहेत ती कट्ट्याला जान आणणारी energy प्रत्यक्ष बघितली नाही तर नुसत्या appearance वरून अशक्त वाटाव्यात इतके ते भुरे डोळे आणि रंगाचे combination खतरनाक. एकंदरीत तुम्ही सहज imagine करू शकाल असा हा ग्रुप. या ग्रुपबद्दल काही विषेश आहे का? नाही.

मुलं, नातवंडं अमेरिकेत आहेत, असे हे लोक असावेत. पुढचे संवाद काही जसेच्या तसे, काही imaginary. जे imaginary आहेत तिथे मूळ संवादांचा मूड पकडण्याचा प्रयत्न केलाय.

‘सॅन दिएगोला जाऊन मस्त खेळणार दीड महिना’,

‘दुडूदुडू की उछलकूद?’

‘मध्या, त्याची मधी, मी आणि माझा बाबा ट्रेकला निघालोय. त्यामुळे यावर्षी winter मध्ये…’,

‘ए काढ रे तो मास्क. आम्ही सगळे तुला मुहदिखायीचा तोफा देऊ.’,

 ‘तुला तोहफ़ा म्हणायचंय ना. मला वाटलंच तू हिंदीची चिंधी केली असणार’

‘फुल्या फुल्या फुल्या’

पुलंच्या हिंदीच्या चिंधीला प्रत्त्युत्तर म्हणून पुलंच्याच फुल्या फुल्या आल्यावर मी तुडूंब प्रसन्न.

‘टाळी दे’

‘फुल्या फुल्या फुल्या म्हटलंना’

 ‘Bay area त वेदर मस्त असतो’

‘अब झलकतें हुए सागर नही देखें जातें’

‘फुल्या फुल्या फुल्या. फुल्या फुल्या फुल्या’

‘ऐकलीयस का बेगम अख्तर? हमने देखा ज़मानें का बदलना लेकिन उनके बदले हुए तेवर नही देखें जातें. अब झलकतें हुए सागर नही देखें जातें’

‘नायगरा बघा.’

‘मी देतो तुला cd.’

‘मला नाही कळत त्यातलं. पण आण.’

वय वाढत गेले की आपल्याला ब‑याच गोष्टींचा लळा लागत असावा. त्यासाठी पुरेसा वेळही मिळत असेल. किंवा कदाचित वेळ भरून काढण्यासाठी या गोष्टींचा उपयोग होत असेल.

‘ही इथे अशा गोष्टी शेअर करायची आयडिया माझी. प्रत्येक  transaction ची दहा रुपये रॉयल्टी ठरवायला पाहिजे होती आधीच.’

‘माफ करा मिस्टर. पण ही आयडिया अविनाशची होती.’

‘अव्याचा जन्म तरी झाला होता का तेव्हा? तो दोनतीन वर्षांनी यायला लागला कट्ट्यावर.’

‘घेई छंद मकरंद. घेई छंद मकरंद.’ वसंतरावांचे. (जितेंद्र अभिषेकींचे नाही.)

‘अग ऐक. अव्या तर तुमच्याही मागाहून यायला लागला. मी- ’

‘प्रिय हा मिलिंद. मधुसेवनानंद…’

‘मी आणि शिशिरने चालू केला हा कट्टा.’

‘मिटतां कमलदल, कमलदल. मिटतां कमलदल. होई बंदी भृंग. तरि सोडिना ध्यास. गुंजनात दंग. घेई छंद मकरंद.’

…

…

मिटता कमलदल!

To Kill A Mockingbird

मी पहिल्यांदा जेव्हा To Kill A Mockingbird हे पुस्तक वाचलं, त्याच वेळी ते मला खूप आवडलं. आणि त्यानंतर जेव्हा जेव्हा त्या पुस्तकातलं काहीतरी description आठवलं तेव्हा तेव्हा मला ते पुस्तक परत वाचावं असं अगदी मनापासून वाटायचं. पण मी मुद्दाम ते पुस्तक वाचायला नाही घ्यायचो. अगदी पुस्तक हातात घेऊन परत ठेवायचो.

खूप साधं पुस्तक आहे ते. एक माणूस आणि त्याची दोन मुले. लहानशा मुलीच्या निवेदनामधून उलगडत जाणारी कथा. पण हे पुस्तक वाचल्यानंतर आपण Scout, Jem and Atticus यांना कधी विसरूच शकणार नाही. इतकी ती characters पक्की आणि प्युअर. Atticus Finch हा तर एक आदर्श नायक आहे.

एकदोन अतिआवडते भाग -

Atticus said to Jem one day, “I’d rather you shot at tin cans in the back yard, but I know you’ll go after birds. Shoot all the bluejays you want, if you can hit ‘em, but remember it’s a sin to kill a mockingbird.”

That was the only time I ever heard Atticus say it was a sin to do something.

And a discussion between Scout and Atticus –

“Atticus, you must be wrong…”

“How’s that?”

“Well, most folks seem to think they’re right and you’re wrong…”

“They’re certainly entitled to think that, and they’re entitled to full respect for their opinions,” said Atticus, “but before I can live with other folks I’ve got to live with myself. The one thing that doesn’t abide by majority rule is a person’s conscience.”

या पुस्तकाबद्दल जास्त बोलण्यात काही point नाही. पण one of the few books I would want everyone to read.

या पुस्तकाला पुलित्झर पारितोषिक मिळाले. पिक्चरही एकदम छान. ग्रेगरी पेकने रंगवलेला Atticus Finch तर आजही most heroic characters च्या polls मध्ये टॉपला असतो. तो खरंच चांगला केलाय त्याने. एकंदरीतच पुस्तकांवर आधारित पिक्चर लोकप्रिय होतात. अर्थात पिक्चरपेक्षा पुस्तक जवळजवळ नेहमीच चांगले असते. त्यामुळे मला पिक्चरपेक्षा पुस्तक जास्त आवडले यात नवल काही नाही. पण असं आहे की आता जेव्हा मी पुस्तक ब‑याच काळानंतर वाचायला घेतलंय, मला पुस्तक वाचताना ग्रेगरी पेकच नजरेसमोर येतो. अर्थात Rhett Butler वाचताना क्लार्क गेबलच समोर असतो, त्यामुळे यात तसे नवं काही नाही. असो.

तर मी खूप दिवस दिवस टाळाटाळ करत परत एकदा ते पुस्तक वाचायला घेतलंय. मी नवं पुस्तक वाचण्यापेक्षा आवडलेलं पुस्तक परत परत वाचणा‑यांपैकी. त्यामुळे ही टाळाटाळ तशी नवी. बरं त्यात हे पुस्तक खूपच जास्त आवडलेलं. मग परत का नव्हतो वाचत? याचं कारण साधेपणा आणि स्काउट. ही ६-७ वर्षांची मुलगी मनात कुठंतरी घर करून बसली आहे. हे पिल्लू दूर व्हायलाच तयार नाही! आणि साधेपणा हे कारण का हे सांगून नाही समजणार. त्यासाठी पुस्तकच वाचलं पाहिजे. हे पुस्तक कशाबद्दल आहे? जुनी शांत जीवनशैली? कोर्टकेस? एक आदर्श बाप आणि माणूस? No. It has all this but then ultimately it is just a simple story of growing up.

मग परत का वाचायला घेतलं? मध्ये सलमान रश्दीचं मिडनाईट्स चिल्ड्रन वाचलं. एकदम आवडलं. पण त्यात ही स्काउट परत समोर आली. सलीम ची बहीण बनून – Brass monkey. ते पुस्तक वाचून झाल्यावर परत सुरुवातीपासून वाचायला घ्यावं का असा विचार होता. त्यात monkey चे character त्याने मुद्दाम पूर्ण develop केले नाही. पण तेही खूप आवडलं. ते पुस्तक खूपच creative आहे. पण monkey  चे character अगदी उचललेलं. आणि मग नेटवर कुठंतरी वाचलं की रश्दीच्या ब‑याच पुस्तकांत Scout वेगवेगळी characters बनून येते. मग मात्र राहवेना.

मी फूल तृणांतिल इवलें

One of my favorite poems:

मी फूल तृणांतिल इवलें

जरि तुझिया सामर्थ्यानें
ढळतील दिशाही दाही
मी फूल तृणांतिल इवलें
उमलणार तरिही नाहीं

शक्तीने तुझिया दिपुनी
तुज करितिल सारे मुजरे
पण सांग कसे उमलावें
ओठांतिल गाणॆ हसरें ?

जिंकील मला दवबिंदू
जिंकील तॄणाचें पातें
अन स्वत:स विसरून वारा
जोडील रेशमी नातें

कुरवाळीत येतिल मजला
श्रावणांतल्या जलधारा
सळसळून भिजलीं पानें
मज करितिल सजल इषारा

रे तुझिया सामर्थ्यानें
मीं कसें मला विसरावें ?
अन रंगांचे गंधांचें
मीं गीत कसें गुंफावें ?

येशिल का सांग पहाटॆ
किरणांच्या छेडित तारा :
उधळीत स्वरांतुन भवतीं
हळु सोनेरी अभिसारा ?

शोधीत धुक्यांतुन मजला
दवबिंदू होऊनि ये तूं
कधिं भिजलेल्या मातीचा
मॄदु सजल सुगंधित हेतू !

तूं तुलाच विसरून यावें
मीं तुझ्यांत मज विसरावें
तूं हसत मला फुलवावें
मीं नकळत आणि फुलावें

पण तुझिया सामर्थ्यानें
ढळतील दिशाही दाही
मी फूल तृणांतिल इवलें
उमलणार तरिही नाहीं

कवी: मंगेश पाडगांवकर

कवितासंग्रह: जिप्सी

पुण्यातला पाऊस

एक गोष्ट तुमच्या लक्षात आली आहे का की तसा ब-यापैकी पाऊस होऊनही, दोनतीन वळवाचे (जूनमधल्या पावसाला पण वळवाचाच म्हणूया या वर्षी) पाऊस सोडले तर पुण्यात यंदा अजूनतरी ढगांचा गडगडाट आणि विजांचा लखलखाट यांच्यासह पाऊस कोसळला नाही.

The Fountainhead- Some parts I like

The Fountainhead पुस्तकातले मला आवडलेले काही भाग :-

Peter joins Guy Francon’s firm. काही काळाने तो तिथल्या architect ने काढलेल्या drawing मध्ये चेंजेस सुचवतो तो प्रसंग:

Guy Francon पीटरला : “That’s right. Dignity. We must give our clients dignity above all. Yes, definitely, an ornamented stringcourse….Only…look, I’ve approved the preliminary drawings, and Stengel has had this done up so neatly.”

Peter: “Mr. Stengel will be delighted to change it if you advise him to.” 

Francon’s eyes held Keating’s for a moment. Then Francon’s lashes dropped and he picked a piece of lint off his sleeve. 

“Of course, of course…” he said vaguely. “But…do you think the stringcourse is really important?”

“I think,” said Keating slowly, “it is more important to make changes you find necessary than to okay every drawing just as Mr. Stengel designed it.” 

Because Francon said nothing, but only looked straight at him, because Francon’s eyes were focused and his hands limp, Keating knew that he had taken a terrible chance and won; he became frightened by the chance after he knew he had won.

They looked silently across the desk, and both saw that they were two men who could understand each other.

 

ते he became frightened by the chance after he knew he had won हे वाक्य पण छान आहे. पण यातला Francon’s eyes held Keating’s for a moment हा पार्ट म्हणजे अगदी beauty and purity आहे. Mediocrity चे अगदी pure दर्शन घडते त्या एका कृतीत.

****

आवडलेला दुसरा पार्ट: Cameron to Roark

“It doesn’t say much. Only ‘Howard Roark, Architect’. But it’s like those mottoes men carved over the entrance of a castle and died for. It’s a challenge in the face of something so vast and so dark, that all the pain on earth – and do you know how much suffering there is on earth? – all the pain comes from that thing you are going to face. I don’t know what it is; I don’t know why it should be unleashed against you. I know only that it will be. And I know that if you carry these words through to the end, it will be a victory, Howard, not just for you, but for something that should win, that moves the world – and never wins acknowledgment. It will vindicate so many who have fallen before you, who have suffered as you will suffer. May God bless you – or whoever it is that is alone to see the best, the highest possible to human hearts. You’re on your way into hell, Howard.” 

****

आणखी एक पार्ट: पीटर अगदी मोठा झालाय. पण बहुधा ते यश किती hollow आहे हे त्याला दिसलंय.

“Howard…I brought something I wanted to show you.”

He walked back into the room and put the briefcase on the table.

“I haven’t shown it to anyone.” His fingers fumbled, opening the straps. “Not to Mother or Ellsworth Toohey…I just want you to tell me if there’s any…”

He handed to Roark six of his canvases.

Roark looked at them, one after another. He took a longer time than he needed. When he could trust himself to lift his eyes, he shook his head in silent answer to the word Keating had not pronounced.

“It’s too late, Peter,” he said gently.

Keating nodded. “Guess I…knew that.”

यामध्ये इतकी भयंकर ट्रॅजडी आहे की तुम्ही ती स्वतःच्या आयुष्याशी relate करू शकलांत, तर frustrate व्हाल.

****

आणखी एक बरा प्रसंग म्हणजे पुस्तकाची नायिका (Dominique) नायकाला पहिल्यांदा बघते तो प्रसंग. Howard Roark was out of work. So he has accepted a job of common worker at a quarry (दगडांची खाण) owned by Dominique’s father. The hero and heroine don’t know each other. She goes to the quarry.

 She stood, as an insult to the place below….

She looked down. Her eyes stopped on the orange hair of a man who raised his head and looked at her.

She stood very still, because her first perception was not of sight, but of touch: the consciousness, not of a visual presence, but of a slap in the face. She held one hand awkwardly away from her body, the fingers spread wide on the air, as against a wall. She knew that she could not move until he permitted her to.

She saw his mouth and the silent contempt in the shape of his mouth; the planes of his gaunt, hollow cheeks; the cold, pure brilliance of the eyes that had no trace of pity. She knew it was the most beautiful face she would ever see, because it was the abstraction of strength made visible. She felt a convulsion of anger, of protest, of resistance–and of pleasure. He stood looking up at her; it was not a glance, but an act of ownership. She thought she must let her face give him the answer he deserved. But she was looking, instead, at the stone dust on his burned arms, the wet shirt clinging to his ribs, the lines of his long legs. She was thinking of those statues of men she had always sought; she was wondering what he would look like naked. She saw him looking at her as if he knew that. She thought she had found an aim in life–a sudden, sweeping hatred for that man.

She was first to move. She turned and walked away from him…

………..

…………

It was not his eyes, not his mouth that she remembered, but his hands. The meaning of that day seemed held in a single picture she had noted: the simple instant of his one hand resting against granite. She saw it again: his fingertips pressed to the stone, his long fingers continuing the straight lines of the tendons that spread in a fan from his wrist to his knuckles. She thought of him, but the vision present through all her thoughts was the picture of that hand on the granite. It frightened her; she could not understand it.

****

 आतातरी एवढेच parts येताहेत डोळ्यासमोर. पुढेमागे एखादा add करीन.